Դասավանդողի ինքնակրթություն

Ինքնակրթության իմ օրինակը կամ ինքնակրթությունը որպես հեղինակային կրթական ծարագիր իրականացնող ուսուցչի ուղեկից:

Թագավարակի համաճարակային տարածման հետ հանրակրթական համակարգի ամբողջական անցումը դեպի հեռավար կրթություն թեև շատ երկար պատմություն չունի, սակայն արդեն իսկ ի հայտ են գալիս այն կազմակերպելու մի շարք առանձնահատկություններ. դասավանդողների համար ստեղծվում է մի նոր՝ դեռևս բացահայտումների նախաշեմին գտվնող իրականություն: Թե ինչ բացահայտումներ են դրանք ու ինչպես հետագայում կօգտագործվեն, կարծում եմ մոտ ժամանակերում սպասվող վերլուծություններն ու հետազոտությունները կտան դրա պատասխանը:

Եթե հնարավոր է ուսուցչի առջև դրված խնդիրները ամբողջացնել մեկ արտահայտությամբ, ապա կարելի է դասավանդման պրոցեսի արդյունավետ կազմակերպում անվանել: Իհարկե, արդյունավետությունը չափելու շատ տարբեր գործիքներ կան, մի մասը՝ արդեն իսկ մշակված, մի մասը՝ չմշակված, երբեմն նաև իրար հակասող, սակայն մի իրողություն աներկբա է. դասավանման կազմակերպման արդյունավետությունը միանշանակ բարձրանում է դասավանդողի ծավալած ինքնակրթության արդյունքում: Ընդ որում կրթության առցանց կազմակերպման ներկա փուլում ինքնակրթության դերը առվել է արժևորվում, քանի որ փոփոխվել է կրթության կազմակերպման ձևը, փոխելով նաև ինքնակրթությանն ուղղված առաջնահերթությունները:

Յուրաքանչյուր դասավանդողի համար, ելնելով իր մասնագիտությունից, ինքնակրթությունն ունի առաձնահատկություններ։ Սույն հոդվածով կփորձեմ ներկայացնել ինքնակրթության իմ մոտեցումը:

Իմ պատկերացմամբ ինքնակրթությունը ուսուցչի ինքնազարգացմանը, ուսումնական նախագծերի կազմմանն ու իրականացմանը, դասապրոցեսի արդյունավետության բարձրացմանն ու մեդիատեխնալագիական հմտությունների զարգացմանն ուղղված միջոցառումների ամբողջությունն է: Եթե փորձենք ամբողջական գործընթացը բաժանել ենթակետերի, ապա կարելի է առանձնացնել հետևյալ հիմնական ուղղությունները.

  • տեղեկատվական բազայի հարստացում
  • մեդիատեխնոլոգիական գործիքների յուրացում ու կիրառում
  • մեթոդաբանական խնդիրների լուծում։

Նշեմ նաև, որ չնայած վերևում տրված պայմանական բաժանմանը, շատ հաճախ ինքնակրթության ուղղությունները իրար հետ զուգակցվում ու փոխկապակցվում են:

Տեղեկատվական բազայի հարստացում: Այս ուղղությամբ կատարվող աշխատանքը տարբեր մասնագիտություններ ունեցող դասավանդողների պարագայում կարող է տարբեր ձև և կարևորություն ունենալ, սակայն աշխարհագրություն և էկոլոգիա դասավանդելու համար խիստ անհրաժեշտ միջոցառում է, ելնելով դասավանդվող առարկաների բնույթից:

Ե՛վ աշխարհագրությունում, և՛ էկոլոգիայում շատ հաճախ գործ ենք ունենում ամենատարբեր վիճակագրական տվյալների հետ, որոնք խիստ անհրաժեշտ են վերլուծություններ կատարելու, ցուցանիշների տարածաժամանակային փոփոխությունները համամատելու և տեղեկատվական բազան հարստացնելու համար: Նշեմ մասնավոր օրինակ. աշխարհի տարբեր երկրների բնակչությանը վերաբերող ցուցանիշների (բնակչության քանակ, խտություն, ուրբանիզացման մակարդակ, բնակչության միջին տարիք, կյանքի միջին տևողություն և այլն) շատ լավ ու անընդմեջ թարմացվող օրինակ է բնակչության թվաքանակի առցանց հաշվիչը: Սույն կայքի տեղեկատվությունը՝ իր հարուստ բովանդակությամբ, վերլուծական կանխատեսումներով ու բազմաբնույթ գծապատկերներով, ոչ միայն հարստացնում է ուսուցչի տեղեկատվական բազան, այլ նաև հնարավորություն է ընձեռում այն օգտագործելու դասապրոցեսի ժամանակ: Մասնավորապես՝ 8-րդ դասարանցիների հետ աշխարհի տարբեր տարածաշրջաններ ու պետություններ ուսումնասիրելու ժամանակ օգտագործվում են հենց այս տվյալները, իսկ կայքի առանձին ենթաբաժիների հղումներ տեղ են գտնում նաև ուսումնական փաթեթներում: 9-րդ դասարանցիների հեր իրականացված «Հայաստանի բնակչությունը» նախագծի համար սույն կայքը հանդիսացել է տվյալների հիմնական աղբյուրը:

Չնայած էկոլոգիան տեղակատվական աղբյուրները բազմաթիվ են ու հաճախ նաև օգտագրծվում են սոցիալական ցանցերը, սակայն կան մի քանի կայուն աղբյուրներ, որոնք արժանի են, որ մշտապես լինեն դասավանդողի ուշադրության կիզակետում: Այդպիսի կայքերի շարքում առաձնահատուկ կարևորություն ունի «էկոլուր» բնապահպանական, տեղեկատվական կայքը, որտեղից կարելի է անընդհատ թարմացվող տեղեկություն ստանալ: Բացի անընդհատ թարմացվող տեղեկությունից, կայքի գլխավոր առավելություններից են վերլուծական բաժինների առկայությունն ու նյութերի խիստ համակարգվածությունը: Սույն կայքը նախագծեր իրականցնելու ժամանակ սովորողների համար շատ կարևոր աղբյուր է, իսկ ինձ օգնել է «Էկոլոգիա» դասընթացի «Բնապահպանությունն ու բնօգտագործումն Հայաստանում» ենթաբաժնի նյութերը ստեղծելու ժամանակ:

Ելնելով մասնագիտությունից ու դասավանդվող առարկաների բնույթից՝ շատ հաճախ տեղեկատվական բազան լրացնելու համար օգտագործում են ոչ միայն տարբեր կայքեր, այլ նաև քարտեզներ: Այդպիսի քարտեզների ցանկից կցանկանայի առանձնացնել transparency.am կայքի Հայաստանի հանքերի թվային քարտեզը: Սույն քարտեզում տեղադրված են Հայաստանի տարածքում գործող և հետազոտվող հանքերը՝ մանրամասն տեղեկատվությամբ: Այս քարտեզի գլխավոր առավելությունը ֆիլտրեր կիրառելու հնարավորությունն է, ընդ որում հնարավորություն կա այն կիրառելու և՛ ըստ առանձին հանքատեսակների, և՛ ըստ վարչատարածքային բաժանման: Սույն քարտեզի տեղեկատվությունը պարբերաբար օգտագործվում է «Հայաստանի աշխարհագրություն» դասընթացի ու էկոլոգիական տարբեր նախագծերի իրականացման ժամանակ:

Մեդիագործիքների յուրացում ու կիրառում: Այս ուղղությամբ տարվող ինքնկրթության աշխատանքները կարելի է բաժանել երկու ուղղության, հանընդհանուր օգտագործման մեդիագործիքներ և մասնագիտական մեդիագործիքներ:

Ընդհանուր օգտագործման մեդիագործիքներին անդրադառնալիս կցանկանայի միայն նշել, որ ելնելով կրթության կազմակերպման ձևի փոփոխությունից՝ դրանք հաջողությամբ համալրվում են նորերով ու ամբողջական նկարագրի վերաբերյալ դեռևս վաղ է որոշակի դատողություններ անելը: Ինչ վերաբերում է մասնագիտական ուղղվածությունից ելնելով մեդիագործիքների օգտագործմանը՝ այստեղ առանձնահատուկ կցանկանայի շեշտել թվային քարտեզով աշխատանքը: Սույն ծրագիրը հայտնաբերել եմ մի քանի տարի առաջ ու այն պարբերաբար օգտագործվում է ուսումնական պրոցեսների ժամանակ: Այս ծրագիրը հիմնված է շարժական քարտեզի վրա և ընդգրկում է ամբողջ աշխարհը, բացի դրանից, ունի տարտեսակ քարտեզների հարուստ բազա: Ծրագրում օգտագործվող գործիքները հնարավորություն են տալիս քարտեզի վրա ավելացնելու ցանկացած տեղեկություն (պատկեր, նշան, հղում): Բացի ուսումանական պրոցեսում օգտագործվելուց, այն ունի նաև գործնական կիրառություն, քանի որ հնարավորություն է տալիս չափելու ցանկացած հեռավորություն ու ցանկացած տարածքի մակերես (ճշգրտությունը բավականին մեծ է՝ համարյա անթերի):

Մեդիագործիքների շարքում վերջին ժամանակներս սկսում են նաև լայնորեն օգտագործվել ամենատարբեր բջջային հավելվածներ, որոնց շարքում շատ կարևոր են այն հավելվածները, որոնք նպաստում են տեղանքում կողմնորոշվելուն:

Մեթոդաբանական խնդիրների լուծում: Թերևս այս ուղղությամբ տարվող աշխատանքը ևս պայմանականորեն կարելի է բաժանել երկու մասի՝ ընդհանուր և մասնագիտական մոտեցումներ: Ընդհանուր մոտեցումների մեջ ինձ համար շատ կարևոր են նույն սովորողներին դասավանդող այլ ուսուցիչների կարծիքն ու մոտեցումները, ինչպես նաև շատ օգտակար են դասավանդողների մեթոդաբանական մշակումները, որոնք խնամքով հավաքված են «Դպիր» էլեկտրոնային ամսագրում:

Մասնագիտական մեթոդաբանությունը շատ հաճախ զուգակցվում է տվյալ առարկայի ուսումնասիրման մեթոդաբանության հետ, որը նաև հանդիսանում է տվյալ առարկայի հիմնաքարը: Այս մասով թեև բազմաթիվ են գրական աղբյուրները՝ հիմնականում ոչ թվային, սակայն կցանկանայի առանձնացնել իմ կողմից կատարված «Աշխարհագրական մտքի զարգացումը հայկական միջավայրում» ուսումնասիրությանը, որտեղ անդրադարձ է կատարվում Ղևոնդ Ալիշանի «Քաղաքական աշխարհագրություն» և «Տեղագիրք Հայոց Մեծաց» աշխատություններին:

  • Deutsch
  • 日本語
  • Հայերեն
  • English
  • Georgian
  • Русский